Leworęczność u dzieci

Nasz świat to świat ludzi praworęcznych. Żyją w nim także ludzie leworęczni, którzy są inni, są odmieńcami, ale tylko w statystycznym słowa znaczeniu. Stanowią bowiem mniejszość.

Mózg człowieka składa się z dwóch półkul: lewa - odpowiada za prawą stronę ciała, prawa za lewą. Zazwyczaj jedna z półkul dominuje nad drugą. Gdy dominuje lewa człowiek jest praworęczny, gdy prawa - leworęczny. Dlaczego dochodzi do dominacji jednej z półkul nad drugą - nie wiadomo. Nadal wysuwa się różne teorie. Przewaga jednej ręki jest po części prawdopodobnie uwarunkowana genetycznie (jeśli np. jedno z rodziców jest leworęczne, wzrasta prawdopodobieństwo, że dominującą ręką dziecka będzie również ręka lewa), ale nie bez związku pozostają czynniki środowiskowe, wychowanie, wpływy kulturowe. Leworęczność jest częściej spotykana u chłopców ( testosteron - hormon częściej wydzielany u mężczyzn w czasie rozwoju uszkadza lewą część i grasicę, stąd właśnie większa liczba osób leworęcznych u mężczyzn).

Jeszcze kilkanaście lat temu leworęczność uznawano za schorzenie, które powinno się leczyć namawiając, wręcz zmuszając, dzieci do pisania prawą ręką. Skąd wziął się "pogląd", że lewa strona jest gorsza - nie wiadomo. Na szczęście zwiększa się świadomość, zwiększa się wiedza na ten temat.

Większa sprawność funkcjonalna to nie tylko praca rąk. To także przewaga funkcji nóg, oczu, ruchów tułowia, a także niektórych parzystych organów zmysłowych.

Lateralizacja (preferencja) - to przewaga jednej strony podczas czynności ruchowych.

Wyróżniamy następujące modele lateralizacji:

lateralizacja jednorodna:
• prawostronna - praworęczność, prawooczność, prawonożność
• lewostronna - leworęczność, lewooczność, lewonożność

lateralizacja niejednorodna:
• skrzyżowana - praworęczności towarzyszy leworęczność i prawonożność.
  W praktyce można zaobserwować różne rodzaje dominacji skrzyżowanej. Bywają np. dzieci leworęczne, lewonożne, a jednocześnie prawooczne, bądź też praworęczne, a przy tym lewooczne i lewonożne. Rodzi się wówczas problem działania ze sobą poszczególnych kończyn i organów parzystych.
• lateralizacja nie ustalona (słaba) - obustronność, czyli brak przewagi czynnościowej. Można też zaobserwować mniejszą sprawność ruchową.
  U dzieci z lateralizacją niejednorodną mogą pojawić się trudności
  w nauce w szkole, w nauce czytania i pisania.

Lateralizacja rozwija się w ciągu całego życia osobniczego. Po 6 m.ż. można zaobserwować pierwsze przejawy preferencji jednej z rąk. Na przełomie 1 i 2 r.ż., gdy dziecko zaczyna chodzić, obie nogi są zaangażowane w jednakowym stopniu i obie półkule mózgowe (to okresowy zanik przejawów lateralizacji). Wracają one około 2 r.ż. Praworęczność ustala się wcześniej (2 - 3 r.ż). Leworęczność (3 - 4 r.ż.).

Wiek 4 lat to wyraźna przewaga jednej ręki nad drugą. Zwykle na przełomie wieku przedszkolnego i szkolnego ustala się lateralizacja czynności ruchowych nabierając ostatecznego kształtu w wieku 12 - 14 lat. Są tez dzieci, u których dojrzewanie w zakresie lateralizacji czynności ruchowych jest zwolnione.

Leworęczność nadal budzi pewne obawy u rodziców. Niepotrzebnie. Należy zaakceptować wybór dziecka i pomóc mu przystosować się do "prawostronnego" świata. Nie powinniśmy ingerować w to, co dane przez naturę. Nie zmienimy bowiem organizacji mózgu. Mózg wysyła sygnały do lewej ręki, a "Ktoś" może zmuszać do posługiwania się prawą. Powstaje bałagan, a jego rezultatem mogą być różnorodne zaburzenia emocjonalne (zachowania agresywne, postawy lękowe, jąkanie, niepokój ruchowy, obniżenie sprawności w zakresie czynności motorycznych). Leworęczność ma związek z nieco innym funkcjonowaniem mózgu. Przeuczanie narusza osobowość dziecka, zakłóca jego interakcje społeczne, rodzi się niechęć do szkoły.

Specjalizacja ręki jest zgodna z prawami rozwoju w przyrodzie. To wrodzony model dominacji mózgowej. Nie naruszajmy funkcjonalnej asymetrii uwarunkowanej genetycznie.

Jeśli próbowaliśmy przestawić naszą pociechę można naprawić popełnione błędy wychowawcze. Zaleca się powrót do ręki pierwotnie dominującej (jest to możliwe i w wielu przypadkach stwierdza się pełną poprawę). U dzieci oburęcznych należy sprawdzić, która z rąk jest lepsza i tę wzmacniać. Nie przestawiać, ale też nie pozostawiać dziecka samemu sobie! Demonstrować wzorce praworęczności i zachęcać do eksperymentowania, do podejmowania prób wykonywania czynności raz jedną, raz drugą ręką. Obserwujemy wówczas szybkość pracy, szybkość i precyzję wykonywania czynności i stosunek emocjonalny do posługiwania się jedną z rąk. Zadajemy pytania: którą ręką wolisz to robić?, którą ręką łatwiej ci było pracować?, pokaż, którą ręką chętniej to wykonasz.

Obserwujmy więc swoje dziecko. Jeśli jest mało sprawne manualnie ćwiczymy, by usprawnić motorykę rąk. Stosujmy ćwiczenia kształcące prawidłowe nawyki ruchowe np. sposób trzymania ołówka, kierunek rysowania szlaczków. Usprawniajmy je w różnych codziennych sytuacjach życiowych.

Jeśli badania wykażą, że dziecko jest leworęczne:
• ustawmy lampę z prawej strony biurka, cień lewej ręki nie będzie utrudniał pisania (uwaga dla rodziców)
• dopilnujmy, by w szkole siedziało tam, gdzie światło jest bardziej rozproszone. Powinno też zajmować miejsce z lewej strony ławki, by nie przeszkadzać w pisaniu praworęcznemu koledze
• nauczmy je, jak układać zeszyt, aby nie zasłaniało sobie pisanego tekstu i nie zamazywało go. Zeszyt powinien być ułożony ukośnie do krawędzi biurka. Jego lewy róg ma być skierowany lekko w górę, a prawy w dół.

Gdy zbliża się czas podjęcia nauki w szkole warto w razie wątpliwości diagnostycznych skorzystać z konsultacji psychologa, by mógł ustalić sposób postępowania z dzieckiem. Jeśli dziecko jest silne leworęcznie, lewoocznie, lewonożnie, nie przejawia żadnych symptomów odchyleń w rozwoju psychomotorycznym badanie przez psychologa nie jest potrzebne.

Dzieci leworęczne mogą mieć techniczne trudności w pisaniu i poziomie graficznym pisma. Nieprawidłowe ułożenie dłoni, nadmierne napięcie mięśniowe wywołuje męczliwość. Ludzie leworęczni obdarzeni są licznymi talentami, wyobraźnią, zdolnościami twórczymi, bo to prawa półkula odgrywa istotną rolę w postrzeganiu przestrzennym i ma związek z występowaniem wielu zdolności twórczych.

Wielu sławnych ludzi sztuki i nauki posługiwało się lewą ręką: Leonardo da Vinci, Napoleon, Beethoven, Picasso.

Obserwujmy swoje dziecko dokładnie, by zaobserwować skłonności dziecka do posługiwania się określoną ręką, by jak najlepiej nim pokierować. Zaobserwujmy zatem, którą ręką dziecko myje zęby, czesze się , bierze kredki czy nożyczki, puka do drzwi.

Nożność:
• skakanie na jednej nodze
• którą nogą kopie piłkę
• od której nogi zaczyna wchodzić po schodach (pierwszy krok - noga dominująca).

Oczność:
• którym okiem zagląda przez dziurkę od klucza,
• którym okiem zagląda do butelki wykonanej z ciemnego szkła.

Uszność:
• szept osoby stojącej za plecami dziecka (odwróci głowę w stronę z dominującym uchem)
• do którego ucha przyłoży muszlę
• które ucho przytknie do ściany, by posłuchać dźwięków dobiegających w sąsiednim pomieszczeniu.

Literatura:

• M. Bogdanowicz, Leworęczność u dzieci
• Jane M. Healey Leworęczność
• H. Spionek Dziecko leworęczne

Grażyna Zembrzycka